ایران با رونمایی از نسخه اولیه پلتفرم ملی هوش مصنوعی، گامی مهم بهسوی خودکفایی فناورانه برداشت. این پلتفرم متنباز، با قابلیت عملکرد بدون اینترنت، تا سال ۲۰۲۶ بهطور کامل عرضه خواهد شد. مسئولان از آن بهعنوان ابزاری راهبردی در رقابت جهانی تراشهها و الگوریتمها یاد کردند.
در روز ۱۵ مارس ۲۰۲۵، جمهوری اسلامی ایران از نسخه اولیه پلتفرم ملی هوش مصنوعی خود پرده برداشت؛ سامانهای که با همکاری دانشگاه صنعتی شریف توسعه یافته و قرار است تا مارس ۲۰۲۶ بهطور کامل منتشر شود.
به گفته معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، این پلتفرم بر مبنای زبانهای بومی طراحی شده و قابلیت عملکرد پایدار حتی در صورت قطع اتصال اینترنت را داراست. دکتر حسین افشین، معاون ریاستجمهوری، در مراسم رونمایی این سامانه را «یک موجود زنده» توصیف کرد که نیاز به بهروزرسانی مستمر دارد. او روند اجرایی آن را در چند مرحله معرفی کرد: از آزمایشهای اولیه و بهینهسازی در سال ۲۰۲۵ گرفته تا انتشار نسخه آزمایشی عمومی و عرضه نهایی در فروردین ۱۴۰۵.
افشین با اشاره به موقعیت ایران در «جنگ جهانی تراشهها و الگوریتمها»، بر اهمیت استقلال فناورانه تأکید کرد و افزود: «اگر ما را تحریم کنند، ایران پیشاپیش این فناوری را بومیسازی کرده است.»
به گفته وی و دیگر مسئولان حاضر در مراسم، ویژگی متنباز بودن پلتفرم و تکیه کامل بر زیرساخت داخلی از نقاط قوت آن به شمار میرود؛ بهگونهای که حتی در صورت تحریم یا اختلالات اینترنتی، سامانه همچنان قادر به ادامه فعالیت خواهد بود.
حمیدرضا ربیعی، رئیس پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات پیشرفته، نیز تأکید کرد: «هیچ API خارجی در این پلتفرم استفاده نشده و حتی در صورت قطع اینترنت، به دلیل اتصال به شبکه ملی اطلاعات، هیچ مشکلی ایجاد نخواهد شد.»
این پروژه با مشارکت حدود ۱۰۰ متخصص و پژوهشگر اجرا شده و به گفته دکتر حسین اسدی، رئیس مرکز پردازش سریع و نماینده دانشگاه شریف در پروژه، در راستای کاهش فاصله ایران با کشورهای منطقه در شاخصهای هوش مصنوعی طراحی شده است. او به کاهش مقالات پژوهشی و کندی رشد شرکتهای AIمحور بهعنوان چالشهای اصلی اشاره کرد.
دانشگاه شریف که از نهادهای کلیدی در این پروژه محسوب میشود، پیشتر بهدلیل ارتباط با وزارت دفاع، سپاه پاسداران و نیروی هوافضای سپاه، در فهرست تحریمهای اتحادیه اروپا، بریتانیا و ژاپن قرار گرفته است.
نسخه نمایشی این پلتفرم نخستینبار در نمایشگاه «پیشگامان پیشرفت» و در حضور رهبر جمهوری اسلامی، آیتالله خامنهای، به نمایش گذاشته شد.
پلتفرم ملی هوش مصنوعی ایران دارای زیرساخت پردازشی مبتنی بر GPU، مدلهای زبانی و چندوجهی بزرگ، عوامل هوشمند و لایههای کاربردی برای صنایع مختلف است.
رونمایی از این پلتفرم چند ماه پس از انتشار گزارشی از سوی اتحادیه اروپا صورت گرفت که در آن نگرانیهایی درباره استفاده ایران از فناوریهای هوش مصنوعی در راستای سرکوب و نظارت گسترده مطرح شده بود. این گزارش با عنوان «هوش مصنوعی و حقوق بشر: استفاده از AI بهعنوان ابزار سرکوب» به نمونههایی مانند استفاده از فناوری تشخیص چهره در اعتراضات، رباتها و حسابهای خودکار برای تقویت محتوای حکومتی، و ابزارهای تولید محتوا به زبانهای مختلف برای مخاطب بینالمللی اشاره کرده است.
همچنین، این گزارش به توسعه شبکه ملی اطلاعات (NIN) در ایران پرداخت؛ سامانهای داخلی که کاربران ایرانی را از اینترنت جهانی جدا کرده و توان دولت در اعمال سانسور و کنترل محتوای مخالف را افزایش میدهد.
طبق گزارش اتحادیه اروپا، پیشرفتهای ایران در حوزه AI از طریق همکاری با شرکتهای چینی و واردات سختافزار از امارات، چین، ترکیه و هند نیز تقویت شده است.
